Państwo a religia*
Liberałowie opowiadają się za rozdziałem kościoła od państwa, które powinno być światopoglądowo neutralne. Jest to związane z koniecznością „zapewnienia obywatelowi możliwie najszerszej wolności, a to po to, by umożliwić mu jak najpełniejszą samorealizację.”[i]
Państwo nie może się mieszać “do sporów między różnymi religiami, a także między religią a poglądami ludzi niewierzących. Postawa neutralności religijnej państwa nie jest postawą wrogości wobec religii, ale raczej zasadą umożliwiającą zwolennikom różnych religii (i ludziom niewierzącym) współżycie w społeczeństwie na równych prawach.”[ii] James Madison, jeden z Ojców Założycieli Stanów Zjednoczonych i prezydent w latach 1809-17 „całkowicie podzielał pogląd Locke’a, że ponieważ człowiek jest wolny i wiara nie może zostać narzucona, wolność religijna stanowi naturalne uprawnienie. Przy tym wszystkim „oddzielenie Kościoła od państwa” nie oznacza stawiania między nimi muru, a wolność religijna nie ma oznaczać usunięcia religii z życia publicznego. (…) Jest to raczej ochrona sumienia religijnego, które musi znajdować się poza zasięgiem państwa i które ma większe prawo dyktowania jednostce jej postępowania niż państwo lub jakakolwiek ewentualna religia państwowa.”[iii] Jak pisze profesor Wojciech Sadurski „w dzisiejszej doktrynie liberalnej neutralność państwa względem religii traktowana jest nie tylko jako gwarancja swobód dla osób niewierzących i nie tylko jako gwarancja równości praw dla wyznawców religii „mniejszościowych” w danym społeczeństwie, ale przede wszystkim jako konsekwencja rozgraniczenia sfery spraw publicznych i sfery prywatnych uczuć jednostki – do której należą także przekonania światopoglądowe i religijne.”[iv]
Mirosław Dzielski twierdzi, że „liberałowie będą zwalczać każdy Kościół sprzymierzony z państwem czy też posiadający zbyt dużą doczesną władzę. Najogólniej rzecz biorąc, są liberałowie zwolennikami chrześcijańskiego pluralizmu, z tolerancją odnoszą się do różnego rodzaju sekt, których członkowie próbują samodzielnie poszukiwać Boga. Nie sądzą, aby instytucje spełniały najważniejszą rolę w przenoszeniu kaganka wiary, przeciwnie – są skłonni zakładać, że jeżeli Bóg istnieje, sam potrafi otworzyć oczy tym, których uzna za godnych obcowania z Sobą.”[v] Janusz Korwin-Mikke jest zdania, że „w sferze duchownej, tak jak i w gospodarczej, powinny obowiązywać reguły wolnego rynku. Wprowadzenie tych reguł do życia religijnego stworzyłoby jego zdaniem warunki w których poszczególne wyznania konkurowałyby ze sobą na równych prawach. Taka rywalizacja równych podmiotów byłaby według prezesa UPR [obecnym prezesem tej partii jest Stanisław Wojtera] korzystna, gdyż sprzyjałaby pogłębieniu wiary i religijności.”[vi]
Według profesora Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach Ryszarda M. Małajnego idealny rozdział kościoła od państwa musi się składać z następujących reguł:
· rozdzielenie aparatów kościelnego i państwowego w zakresie organizacyjnym i funkcjonalnym;
· realizacja zasady wolności sumienia (prawo jednostki do przyjęcia dobrowolnego światopoglądu) i wyznania (prawo publicznej ekspresji swoich poglądów religijnych);
· traktowanie związków wyznaniowych przez państwo tak samo jak stowarzyszeń;
· laicki charakter państwa wynikający z prowadzenia przez nie polityki neutralności w kwestii religijnej.[vii]
Tę ostatnią regułę tworzą zdaniem profesora Małajnego trzy sub-reguły:
· państwo nie powinno z jednej strony nakładać podatków na własności natury kultowej i związki wyznaniowe jak również na stowarzyszenia ateistyczne, a z drugiej strony nie może udzielać im pomocy materialnej;
· używanie przez państwo symboliki, retoryki i emblematów o charakterze religijnym oraz prowadzenie indoktrynacji teistycznej i ateistycznej powinno być ograniczone do minimum;
· wydawane przez państwo akty normatywne nie powinny wypływać z inspiracji religijnej ani ateistycznej.[viii]
Taki zbliżony do idealnego rozdział kościoła od państwa istnieje w obecnych Stanach Zjednoczonych. Pierwsza poprawka do konstytucji USA brzmi: „Kongresowi nie wolno stanowić żadnych praw, które z jakiegokolwiek wyznania czyniłyby wyznanie państwowe, które zakazywałoby swobodnego praktykowania w jakimkolwiek wyznaniu (…)”. Mimo to a może właśnie dlatego Amerykanie są jednym z najbardziej religijnych społeczeństw na świecie obok Polaków czy Irlandczyków: 96% z nich uważa się za osoby wierzące. W połowie lat 90tych XX wieku przynajmniej raz w miesiącu chodziło do kościoła około 55% dorosłych Amerykanów. Natomiast połowa Amerykanów twierdzi, że w religii znajduje jednoznacznie moralne wzorce postępowania.
Jak pisze Brad Miner dla liberałów „wiara religijna jest (…) ważna z dwóch powodów: 1) religia jest prawdziwa, a jej prawdziwość nadaje znaczenie po prostu wszystkiemu (również sensu nicości nie można naprawdę poznać bez odniesienia do Boga); 2) religia daje (…) jedyną pewną ochronę przed absolutyzmem – lewicowym czy prawicowym. Kwestię tę można ująć krótko: Aby być wolnym, trzeba być posłusznym, „Wolność – napisał Chambers (1952) – jest potrzebą duszy i niczym więcej”. Wolność polityczna, ciągnął dalej, jest po prostu sposobem odczytania przez Zachód Biblii. „Religia i wolność są nierozerwalne”.”[ix]
* Powyższy artykuł jest fragmentem mojej książki „Prawicowa koncepcja państwa – doktryna i praktyka”
[i] Małajny R. M., Państwo a kościół w konstytucji III RP – refleksje aksjologiczne, w: “Państwo i Prawo” 1995, nr 8.
[ii] Filozofia liberalizmu, pod redakcją Józefa Tarnowskiego, Warszawa 1993, s. 94.
[iii] Miner B., Zwięzła encyklopedia konserwatyzmu, Poznań 1999, s. 33.
[iv] Sadurski W., Racje liberała, Warszawa 1992, s. 25.
[v] Dzielski M., Odrodzenie ducha–budowa wolności. Pisma zebrane, Kraków 1995, s. 43.
[vi] Zawalski C., Prezes. Janusz Korwin-Mikke – publicysta i polityk., Warszawa 2003, s. 165-166.
[vii] Małajny R. M., Konkordat polski z 1993 r. – altera pars, w: Janik Cz., Konkordat polski 1993 – wybór materiałów źródłowych z lat 1993-96, Warszawa 1997, s. 34.
[viii] Tamże.
[ix] Miner B., dz. cyt., s. 304.
