Estonia – bałtycki tygrys*
Estonia odzyskała niepodległość w 1991 roku. W tym czasie gospodarka tego kraju, podobnie jak i innych byłych republik radzieckich, była w tragicznym stanie i nadawała się do natychmiastowej reanimacji i odbudowy. W 1992 roku zdołano przeprowadzić zmiany polityczne, takie jak uchwalenie nowej konstytucji, przeprowadzenie wyborów parlamentarnych i prezydenckich. W 1991 roku PKB Estonii spadł o 11%, a inflacja wyniosła 212%[1], natomiast w 1992 roku PKB zmalał o 28%[2] (produkcja przemysłowa spadła aż o 38,9%[3]), a inflacja wyniosła astronomiczną wartość – 1076%[4]. Katastrofalny stan gospodarki wymagał natychmiastowych reform. Już w czerwcu 1992 roku wprowadzono w miejsce rubla narodowy pieniądz estoński – koronę, którą powiązano z niemiecką marką, później z euro. Aby utrzymać stabilność pieniądza „korony będące w obiegu miały być zabezpieczone państwowymi rezerwami złota i walut.”[5] Na straży tego systemu stał niezależny Bank Estonii. Reforma sektora bankowego doprowadziła do powstania w 1992 roku 42 banków, z których część szybko zbankrutowała. Pozostałe łączyły się, tworząc stabilny i wiarygodny system bankowy.[6]
Reformy gospodarcze zostały zapoczątkowane przez prawicowy rząd utworzony w październiku 1992 roku, na czele którego stanął premier Mart Laar. Główny nacisk położono na prywatyzację majątku państwowego, uproszczenie systemu podatkowego oraz wolny handel międzynarodowy. Przeprowadzono trzy etapy przekształceń własnościowych. Pierwszym z nich była tzw. mała prywatyzacja, która dotyczyła małych przedsiębiorstw o wartości nie przekraczającej równowartości 50 tys. dolarów. W samym 1993 roku sprzedano firmy państwowe za łączną kwotę 17,5 mln dolarów. Do 1996 roku sprywatyzowano około 1,5 tys. małych podmiotów gospodarczych. Drugim etapem była tzw. duża prywatyzacja, która dotyczyła przedsiębiorstw o wartości powyżej 50. tys. dolarów. Utworzono niezależne od rządu Estońskie Przedsiębiorstwo Prywatyzacyjne, a następnie Estońską Agencję Prywatyzacyjną, których działalność wzorowano na niemieckich rozwiązaniach prywatyzacyjnych w byłej NRD. W latach 1992-98 sprzedano w drodze konkursu ofert 490 dużych przedsiębiorstw państwowych za około 360 mln dolarów. Trzecim typem przekształceń własnościowych była publiczna sprzedaż akcji, którą rozpoczęto w marcu 1994 roku. Jej celem było stworzenie jak najszerszego kręgu posiadaczy i zaangażowanie w proces prywatyzacji większej liczby ludzi.[7] Ponadto władze samorządowe przeprowadzały reprywatyzację majątku, który zwracano w naturze lub w papierach wartościowych.[8] Do 1999 roku sprywatyzowano w Estonii ponad 90% państwowego majątku (dla porównania w 2003 roku aż 25% PKB Polski było wytwarzane przez nieefektywny sektor państwowy). Prywatyzacja spowodowała szybką modernizację oraz rozwój gospodarki estońskiej.
Wzrost liczby przedsiębiorstw prywatnych w Estonii w latach 1990-2002[9]
Spadek liczby przedsiębiorstw państwowych i samorządowych w Estonii w latach 1991-2002[10]
Już w 1991 roku wprowadzono w Estonii prawo sprzyjające inwestycjom zagranicznym. Obcokrajowcy bez zbędnych ograniczeń mogli kupować nieruchomości i ziemię dla celów produkcyjnych oraz zakładać, kupować i posiadać spółki na tych samych zasadach, co Estończycy. Dla inwestycji powyżej 1 mln dolarów przewidziano trzyletnie zwolnienie z płacenia podatków, a przez kolejne 5 lat tacy inwestorzy mieli płacić niski 5% podatek dochodowy. Do 1996 roku suma zagranicznych inwestycji wyniosła 10,3 mld koron[11] (około 850 mln dolarów). W 1999 roku inwestycje zagraniczne na jednego mieszkańca wyniosły w Estonii 407 dolarów (dla porównania na Litwie – 251 dolarów, na Łotwie – 113 dolarów, w Rosji – 15 dolarów, a w Polsce – 132 dolary).[12] W rekordowym roku 2001 zagraniczne przedsiębiorstwa zainwestowały ponad 9,4 mld koron. Łącznie do końca 2002 roku zainwestowano w Estonii ponad 4 mld euro.[13] Do końca 2002 roku najwięcej zainwestowały firmy szwedzkie – 1,65 mld euro (40,9%), fińskie (26,9%) oraz amerykańskie (8,1%)[14].
W 1990 roku 92,9% estońskiego eksportu odbierał ZSRR, z którego pochodziło 84,6% estońskiego importu.[15] Aby szybciej odciąć się od sowieckiej przeszłości i uzależnienia od Rosji, rząd Laara próbował przeorientować Estonię na współpracę handlową z krajami Zachodu. W 1993 roku zrezygnował z układu o wolnym handlu z Rosją, a 1 stycznia 1995 roku weszła w życie umowa o wolnym handlu ze Wspólnotami Europejskimi. W 2002 roku głównymi partnerami handlowymi Estonii była Finlandia, Szwecja oraz Niemcy. Rosja spadła w eksporcie na 10 miejsce (3,4%), a w imporcie na 4 miejsce (7,4%).[16] Oznacza to, że Estonia produkuje nowoczesne produkty, które kupują wymagające społeczeństwa Zachodu. 44% całego eksportu stanowi elektronika. Rząd Laara zlikwidował prawie wszystkie cła wwozowe i wywozowe, subsydiowanie eksportu oraz kwoty w handlu zagranicznym. Pod koniec lat 90tych XX wieku częściowo je przywrócono w ramach dostosowywania Estonii do Unii Europejskiej.
Przeprowadzono również głębokie reformy fiskalne. W 1993 roku wprowadzono podatek liniowy od osób fizycznych i prawnych w wysokości 26%. Podatek dochodowy od osób prawnych dla wszystkich ponownie zainwestowanych zysków wynosi 0%. Równowagę budżetową zapisano w konstytucji, wyjątkiem są nadzwyczajne sytuacje, takie jak wojna czy klęski żywiołowe. W 2002 roku nadwyżka budżetowa wyniosła 1,1% PKB, w 2003 – 2,4% PKB, a w 2004 roku – 1,7% PKB (185 mln USD)[17]. Inflację udało się zmniejszyć z 1076% w 1992 roku do 3,6 w 2002 roku, 1,3% w 2003 roku i 3% w 2004 roku. Wprowadzono zakaz dotowania nierentownych przedsiębiorstw, jak również subsydiowania rolnictwa, zlikwidowano tanie pożyczki dla przedsiębiorców. Zniesiono dotychczasowe sztywne ceny. Liberałowie sukcesywnie zmniejszali wydatki państwa. W 2000 roku wyniosły one 37% PKB. Natomiast dług publiczny w 2004 roku wyniósł jedynie 5,4% PKB. Liberalny system podatkowy i przejrzystość polityki finansowej państwa sprzyjało ograniczeniu szarej strefy w gospodarce, która w 1994 roku produkowała 25,1% PKB, a rok później już tylko 11,8%[18]. Dalsze plany aktualnej koalicji rządowej przewidują, że do 2006 roku zostanie wyraźnie podniesiona kwota minimalnego dochodu zwolnionego od podatku do 2000 koron, a stopa liniowego podatku dochodowego zostanie obniżona do 20%[19] (w 2005 roku wynosi 24%).
Po upadku pierwszego rządu Laara w 1994 roku kolejne rządy dalej prowadziły prorynkową politykę gospodarczą, co doprowadziło do wzrostu zamożności Estonii, jak i poziomu życia jej mieszkańców. Produkt krajowy brutto Estonii w latach 1993-2003 zwiększył się ponad pięciokrotnie z 1,6 mld dolarów do 8,4 mld dolarów. Najszybciej kraj ten rozwijał się w 1997 roku – aż o 10,6% PKB[20]. W 1999 roku nastąpiło lekkie załamanie gospodarcze na skutek kryzysu w Rosji i w roku tym PKB obniżył się o 0,6%[21] (był to jedyny taki przypadek od końca 1994 roku do dzisiaj). Natomiast od 2000 roku PKB rośnie nieprzerwanie w tempie 6-8% rocznie (w 2005 roku – 7,2%). W 2003 roku PKB na mieszkańca wyniósł 5.559 dolarów[22]. Natomiast PKB według parytetu siły nabywczej w latach 1995-2004 zwiększył się z 4.220 dolarów do 14.300 dolarów. W początkowym etapie reform bezrobocie wzrosło, jednak w kolejnych latach zaczęło spadać i w 2004 roku wyniosło 9,6%. Dzięki jasnemu prawu korupcja w Estonii jest na niskim poziomie.
PKB Estonii w latach 1993-2004 w mld USD[23]
Obecnie mieszkańcom Estonii żyje się zdecydowanie lepiej niż przed wolnorynkowymi reformami. Średnia miesięczna płaca brutto zwiększyła się z 80 dolarów w 1993 roku do 485 dolarów w 2003 roku[24]. W latach 1990-99 średnia liczba samochodów osobowych na 1000 mieszkańców zwiększyła się ze 154 do 326 (dla porównania w Polsce wskaźnik ten wzrósł ze 138 do 240 samochodów).[25] Poniżej granicy ubóstwa w 2001 roku żyło jedynie 6% społeczeństwa (dla porównania w Mołdawii, gdzie nie przeprowadzono tak radykalnych reform wolnorynkowych po upadku ZSRR – aż 75%[26], w Polsce w 2000 roku – 18,4%, w Rosji w 2002 roku – 25%[27]).
Wzrost średniej miesięcznej płacy brutto w Estonii w latach 1993-2004 w USD[28]
Zmodernizowana gospodarka Estonii posługuje się najnowocześniejszymi technologiami. W 2003 roku 45% Estończyków posługiwało się Internetem (dla porównania w Polsce około 10% społeczeństwa), a ponad 70% społeczeństwa posiadało telefony komórkowe[29]. W 2004 roku 90% transakcji bankowych dokonywanych jest elektronicznie, trzy razy więcej niż w Niemczech czy Francji. Estonia przoduje także w biotechnologii. Powstaje tu pierwszy na świecie bank DNA całego narodu.
W 2001 roku Estonia została sklasyfikowana w światowym rankingu wolności gospodarczej na czwartym miejscu. Niestety wszystko wskazuje na to, że w miarę dostosowywania się do Unii Europejskiej i członkostwa w niej Estonia będzie spadała na dalsze miejsca w klasyfikacji. Unia wymusiła na Estonii ponowne wprowadzenie zlikwidowanych barier celnych, ustanowienie około 11 tys. różnego rodzaju opłat dla towarów spoza UE[30]. Władze Estonii zostały zmuszone do wprowadzenia kontyngentów oraz subsydiowania rolnictwa. Estońscy biznesmeni obawiają się, że członkostwo ich kraju w Unii doprowadzi do rozrostu biurokracji, oraz że będą istniały naciski na podwyższenie podatków, co nie wróży dobrze dla dalszego rozwoju tego małego kraju.
* Powyższy artykuł jest fragmentem mojej książki „Prawicowa koncepcja państwa – doktryna i praktyka”
[1] Kuczyński G., Estonia pod rządami prawicy: „Międzynarodowy Przegląd Polityczny” 2003, nr 4, s. 36.
[2] Lewandowski J., Estonia, Warszawa 2001, s. 247.
[3] Kuczyński G., Estonia pod rządami prawicy: „Międzynarodowy Przegląd Polityczny” 2003, nr 4, s. 38.
[4] http://www.bankofestonia.info
[5] Lewandowski J., Estonia…, s. 246.
[6] Tamże, s. 247.
[7] Kuczyński G., Estonia pod rządami prawicy: „Międzynarodowy Przegląd Polityczny” 2003, nr 4, s. 40-41.
[8] Lewandowski J., Estonia…, s. 249.
[10] Tamże.
[11] Kuczyński G., Estonia pod rządami prawicy: „Międzynarodowy Przegląd Polityczny” 2003, nr 4, s. 42.
[12] Lewandowski J., Estonia…, s. 249.
[14] Tamże.
[15] Lewandowski J., Estonia…, s. 249.
[17] Tamże.
[18] Kuczyński G., Estonia pod rządami prawicy: „Międzynarodowy Przegląd Polityczny” 2003, nr 4, s. 40.
[19] Umowa koalicyjna zawarta przez Unię na rzecz Republiki – Res Publica, Estońską Partię Reform I Estoński Związek Ludowy na lata 2003-2007, „Międzynarodowy Przegląd Polityczny” 2003, nr 4, s. 71.
[20] Lewandowski J., Estonia…, s. 247.
[22] Fairlamb D., Eksplozja witalności, „BusinessWeek Polska” 2003, nr 8, s. 21.
[23] http://gatekeeper.stat.ee
[24] http://www.bankofestonia.info
[25] Rocznik Statystyczny GUS 2002.
[26] Potocki J., Urbanowicz J., Wschód na biegunach, „Wprost” 2001, nr 37.
[28] http://www.bankofestonia.info
[29] Cywiński P., Boyes R., @stonia wita, „Wprost” 2003, nr 37.
[30] Kuczyński G., Estonia – bałtycki lider, „Gazeta Polska” 2001, nr 23.
