Dobrobyt po chińsku

Dobrobyt po chińsku*

Za początek wolnorynkowych reform w Chinach uznaje się posiedzenie XI Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Chin z grudnia 1978 roku, kiedy to przyjęto program tzw. „Czterech Modernizacji”: w przemyśle, rolnictwie, obronie narodowej oraz nauce i technice, a ponadto postanowiono otworzyć kraj na wpływy zewnętrzne. Ojcem chińskich reform jest Deng Xiaoping.

Komunistyczne władze chińskie zaczęły stopniowo odchodzić od prowadzania przez państwo działalności gospodarczej, a z drugiej strony zaprzestawały bezpośredniego sterowania procesami ekonomicznymi. Uporządkowano sprawy własnościowe, zreformowano sektor finansowy wprowadzając do niego mechanizmy rynkowe (banki, rynek kapitałowy, system ubezpieczeń). W 1981 roku pozwolono na drobną prywatną działalność gospodarczą, co spowodowało dynamiczny rozwój sektora prywatnego w zakresie zarówno handlu jak i produkcji. Jednak dopiero w 1988 roku zalegalizowano prywatne przedsiębiorstwa zatrudniające ponad ośmiu pracowników. O bujnym rozkwicie sektora prywatnego świadczy wzrost ilości pracowników zatrudnionych w Chinach w prywatnych firmach. W latach 1989-2003 liczba ta wzrosła ponad 4 razy z 21,4 mln do 89,3 mln. W 1988 roku wprowadzono do chińskiej konstytucji zapis o ochronie własności prywatnej oraz usunięto termin „gospodarka planowa”. Stopniowo uwalniane były ceny spod państwowej kontroli. Szacuje się, że w połowie lat 90tych XX wieku około dwie trzecie państwowych firm chińskich przynosiło straty, co zdecydowanie osłabiało rozwój chińskiej gospodarki. Ale w latach 1998-2000 sprywatyzowano lub doprowadzono do upadłości około 5,5 tys. deficytowych dużych państwowych firm.

Chińskie władze zredukowały ograniczenia w handlu zagranicznym, zarówno taryfowe (cła), jak i pozataryfowe (pozwolenia na import i eksport, limity importowe, kontrole administracyjne). Na przykład w latach 1996-1998 przeciętna stawka celna została zmniejszona z 42,1% do 15%. Ponadto istnieją liczne zwolnienia, co powoduje, że rzeczywista stawka podatku importowego wynosi 2,7%. W latach 1996-2000 zmniejszono ilość importowanych artykułów poddawanych kontrolom administracyjnym z 1530 do 500. Ponadto w 1991 roku zniesiono system subsydiów eksportowych i importowych. W 2001 roku Chiny zostały przyjęte do Światowej Organizacji Handlu. Skutkiem powyższych reform w latach 1978-2004 handel zagraniczny Chin zwiększył się ponad 54 razy do poziomu 1135 mld USD. W 2003 roku najważniejszymi partnerami handlowymi Państwa Środka były: Japonia (133,5 mld USD), USA (126,3 mld USD), Hong-Kong (87,4 mld USD), Korea Południowa (63,2 mld USD), Tajwan (58,4 mld USD), Niemcy (41,7 mld USD), Malezja (20,1 mld USD) i Singapur (19,3 mld USD). Do samych Stanów Zjednoczonych eksport z Chin w ciągu ostatnich 15 lat wzrósł o 1600%. W tym samym czasie import z krajów Unii Europejskiej zwiększył się o 600%. W 2002 roku Chiny podpisały porozumienie o utworzeniu CAFTA (China-ASEAN Free Trade Zone), czyli Strefy Wolnego Handlu między Chinami a państwami ASEAN (Stowarzyszenie Narodów Azji Południowo-Wschodniej, w skład którego wchodzą: Filipiny, Indonezja, Malezja, Singapur, Tajlandia, Brunei i Wietnam), która ma zacząć funkcjonować około roku 2010. Jeśli plany te zostaną zrealizowane, to będzie to największa strefa wolnego handlu na świecie.

Radykalnie ograniczono ingerencję państwa w gospodarkę wiejską. Zlikwidowano system komun ludowych i rozdzielono ziemię między chłopów, którzy odtąd mają pełną swobodę działań, zarówno w produkcji rolnej, jak i w zakresie obrotu płodami rolnymi. Przyznano obywatelom prawo swobodnego obrotu nieruchomościami.

Zmniejszono biurokrację. W 1982 roku liczbę ministerstw i urzędów centralnych zredukowano z 98 do 52, a stanowisk zastępcy przewodniczącego Rady Państwa z 13 do 2. W 1998 roku ilość ministerstw i komisji państwowych zmniejszono z 41 do 29 oraz o połowę zredukowano zatrudnienie w instytucjach centralnych. Zmniejszono również wydatki wojskowe oraz zredukowano ilość żołnierzy (z 4,8 mln w 1981 roku do 2,5 mln w 2004 roku). Rząd chiński przestrzega zasady równowagi budżetowej, podczas gdy jeszcze w 1979 roku deficyt budżetowy wyniósł oszałamiającą liczbę 55,5% PKB, już w latach 1981-84 został zredukowany do 2-3%. Należy zauważyć, że do połowy lat 90tych XX wieku chiński rząd systematycznie redukował wydatki budżetowe liczone jako procent produktu krajowego brutto (z 31,2% w 1978 roku do 10,7% w 1995 roku), które w późniejszym okresie ponownie wzrosły (do 18,5% w 2003 roku). Chińskie rezerwy walutowe w latach 1993-2004 zwiększyły się 28 razy z 22 mld USD do 615 mld USD. Dwucyfrową inflację zduszono do zera, a wystąpiła nawet niewielka deflacja (np. w 2002 roku – 0,8%). W 2005 roku inflacja wynosi 2,7%.

Rozpoczęto wyprzedaż mieszkań komunalnych i zakładowych. Sprywatyzowano część szpitali. Wszystkie szkoły wyższe, zarówno państwowe jaki i prywatne, są odpłatne, a częściowo również średnie i podstawowe. W latach 1978-2003 ilość instytucji zajmujących się wyższą edukacją wzrosła 13-krotnie z 85 do 1108. W 2000 roku studiowało około 9 mln Chińczyków. Obecnie ponad 85% aktywności ekonomicznej Chińczyków regulowane jest przez mechanizmy wolnorynkowe. Należy zaznaczyć, że produkty prężnych prywatnych firm są coraz lepsze jakościowo, a wiele z nich to wyroby wysoko zaawansowane technologicznie.

Ważną rolę w rozwoju chińskiej gospodarki pełnią specjalne strefy ekonomiczne, które zostały zlokalizowane w rejonach graniczących z państwami, skąd pochodzi duża część inwestycji zagranicznych, czyli Hong-Kong, Tajwan, Makau. Podatek dochodowy od przedsiębiorstw z kapitałem chińsko-zagranicznym zlokalizowanych w tych strefach ustalono w wysokości 15%, z możliwością całkowitego zwolnienia w razie wieloletnich inwestycji. Bezpośrednie inwestycje zagraniczne w Chinach ciągle rosną i w 2003 roku wyniosły 53,5 mld USD. Największymi inwestorami były firmy z: Hong-Kongu (17,7 mld USD), Wysp Dziewiczych (5,8 mld USD), Japonii (5 mld USD), Korei Południowej (4,5 mld USD), USA (4,2 mld USD), Tajwanu (3,4 mld USD), Singapuru (2 mld USD) i Samoa (1 mld USD). W latach 1980-2003 całkowita wartość inwestycji rocznie wzrosła z 91 mld juanów do 5,5 bln juanów, czyli aż 61-krotnie.

Od 1978 roku chińska gospodarka rozwija się nieprzerwanie w oszałamiającym tempie około 10% rocznie. Na przykład w latach 1991-95 wzrost PKB wyniósł średnio 12%, a najwyższą zwyżkę zanotowano w 1984 roku – 15,2%. W 2004 roku wzrost wyniósł 9,5%. W latach 1978-2004 PKB Chin wzrósł 38-krotnie i w 2004 roku wyniósł 13,7 bln juanów, czyli 1,65 bln USD. W 2004 roku PKB na osobę sięgnął około 1200 USD, jednak w najbogatszej prowincji – Szanghaju był ponad 5 razy wyższy i przekroczył 6000 USD.

W latach 1980-2000 stopa życiowa przeciętnego Chińczyka wzrosła ponad czterokrotnie. Statystyki wskazują jednoznacznie, że wzrost PKB przekłada się na zwiększenie bogactwa przeciętnych Chińczyków. Średnia roczna pensja wynosząca 615 juanów w 1978 roku wzrosła 23-krotnie do 14040 juanów w 2003 roku. W Szanghaju średni zarobek w 2003 roku wyniósł aż 27304 juany. Natomiast w poszczególnych branżach Chińczycy w Szanghaju zarabiali: w informatyce – 62.821 juanów, górnictwie – 44.197 juanów, finansach – 42.544 juanów, a w przemyśle wytwórczym 25.477 juanów. Ilość osób żyjących poniżej granicy ubóstwa radykalnie się zmniejszyła: jeszcze w 1978 roku problem ten dotyczył około 300 mln ludzi, w 1985 roku – około 100 mln, a w 2000 roku tylko około 35 mln, czyli poniżej 3% społeczeństwa, podczas gdy w Polsce prawie 20% ludzi. Bogacąca się klasa średnia oceniana jest na 250-300 mln Chińczyków. Bezrobocie w miastach jest na bardzo niskim poziomie i wynosiło w 2003 roku 4,3%. W ciągu 20 lat reform przedsiębiorstwa z kapitałem zagranicznym utworzyły w Chinach 187 mln nowych miejsc pracy.

Wzrost dobrobytu bezpośrednio przekłada się również na jakość i długość życia przeciętnego Chińczyka. Średnia długość życia w ciągu 15 lat od 1990 roku do 2005 roku zwiększyła się z 68,5 lat do 72,3 lat. W Szanghaju wskaźnik ten jest jeszcze korzystniejszy – od 1990 do 2000 roku wzrósł z 74,9 lat do 78,1 lat. Ilość samochodów na 1000 gospodarstw rodzinnych w miastach w latach 1997-2003 zwiększyła się ponad siedmiokrotnie (z 1,9 do 13,6 samochodów). W latach 1990-2003 średni wzrost dobrobytu był widoczny poprzez ilość innych dóbr materialnych posiadanych przez Chińczyków. Na 100 gospodarstw miejskich ilość systemów klimatyzacyjnych zwiększyła się aż 182 razy – z 0,34 do 61,79. Posiadanie innych dóbr w tym okresie zwiększyło się jak następuje:

- motocykle – ponad 12 razy

- kolorowe odbiorniki telewizyjne – 2,2 razy

- lodówki – 2,1 razy

- aparaty fotograficzne – 2,4 razy

Przeciętne gospodarstwo miejskie zmniejszyło procent dochodów wydawanych na jedzenie z 54,25% do 37,12% i na ubrania z 13,36% do 9,79%, co świadczy o wzroście dobrobytu. Dzięki temu Chińczycy mieli więcej pieniędzy na inne wydatki, które są potrzebami drugiej i trzeciej generacji, np. wydatki na transport i łączność wzrosły ponad dziewięciokrotnie, na ochronę zdrowia – 3,5-krotnie, a na edukację, kulturę i rekreację – 1,3-krotnie.

W latach 1978-2003 średnia powierzchnia mieszkalna przypadająca na jedna osobę zwiększyła się 3,5-krotnie, w tym w mieście wzrosła z 6,7m² do 23,7m², a na wsi z 8,1m² do 27,2m². W tym samym czasie powierzchnia budynków będących w budowie zwiększyła się z 185 mln m² do 699 mln m² rocznie. Oszczędności Chińczyków w tym okresie zwiększyły się prawie 500 razy z 21 mld juanów do 10,4 bln mld juanów, czyli prawie 500 razy.

Nie można jednak powiedzieć, że lata chińskich reform to pasmo tylko i wyłącznie sukcesów i pozytywów. Plagą jest korupcja: urzędnicy domagają się łapówek za załatwienie wielu spraw np. przy zezwoleniach na budowę, dzierżawach gruntów czy uzyskaniu kredytu. Szacuje się, że łączna wartość łapówek może stanowić aż 13-16% PKB. Na przykład w latach 1991-92 wśród członków partii komunistycznej ujawniono 707 tys. przypadków korupcji. W 1995 roku Chiny zajęły pierwsze miejsce na liście najbardziej skorumpowanych krajów Azji. Także zanieczyszczenie środowiska naturalnego jest katastrofalne: występuje erozja gleby, wycinanie lasów, pustynnienie gruntów, zanieczyszczenie powietrza. 90% wód z rzek płynących przez miasta nie nadaje się do picia ani połowu ryb. Spośród 10 najbardziej zanieczyszczonych miast świata 9 znajduje się w Chinach. Ponadto należy wspomnieć, że wzrost bogactwa Chin nie jest równomierny. Najszybciej rozwijają się prowincje wschodnie, a najwolniej zachodnie.

Według parytetu siły nabywczej w 2004 roku Chiny miały drugą największą gospodarkę świata – PKB wyniosło nie 1,65 bln USD tak jak to jest liczone standardowo, a aż 7,3 bln USD, podczas gdy w USA – 11,75 bln USD, a w trzeciej Japonii – 3,7 bln USD. Jednak mimo tak oszałamiających statystyk Chiny ciągle są na dość niskim poziomie bogactwa. Jeśli wzrost gospodarczy Chin nadal będzie tak wysoki i wyniesie średnio 9% rocznie, to aktualny poziom PKB USA osiągną dopiero w 2027 roku. Trzeba przy tym zaznaczyć, że w USA mieszka obecnie „tylko” 295 mln ludzi, a w Chinach „aż” 1,3 mld.

chiny.1