Rogernomika w Nowej Zelandii*

Ironią losu jest fakt, że wolnorynkowe reformy w Nowej Zelandii zainicjowała i przeprowadziła lewicowa Partia Pracy. Głównym twórcą i wykonawcą zmian był Roger Douglas, Minister Finansów w rządzie Davida Lange’go. Od imienia reformatora ukuto termin „rogernomika” na wzór słowa „reaganomika”, określającego podobną politykę prowadzoną przez Ronalda Reagana w Stanach Zjednoczonych. Współautorem reform był Richard Prebble, który w tym czasie stał na czele różnych ministerstw i pełnił kluczową rolę w programie prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych. Nowy nowozelandzki rząd utworzony po wyborach w 1984 roku zastał nowozelandzką gospodarkę przeregulowaną interwencjonizmem państwowym (rząd kontrolował między innymi ceny, płace, wysokość czynszów, oprocentowanie) z wszechwładnymi monopolami państwowymi i wysokimi podatkami, które wydawano między innymi na rozbudowany system opieki socjalnej. Szkodliwy protekcjonizm z wysokimi stawkami celnymi utrudniał wymianę międzynarodową. Panoszyło się wysokie i nadal wzrastające bezrobocie, wysoka inflacja, niski wzrost gospodarczy (w latach 1975-84 średnioroczny wzrost gospodarczy wyniósł zaledwie 0,9%), wysoki deficyt budżetowy (9% PKB w 1984 roku) oraz wzrastające zadłużenie zagraniczne i wewnętrzne (w ciągu dekady przed 1984 rokiem dług publiczny zwiększył się sześciokrotnie, a koszt jego obsługi wzrósł z 6,5% do 19,5% wszystkich wydatków rządowych[1]). Nowa Zelandia mając w 1959 roku trzeci najwyższy poziom życia w krajach OECD (po USA i Szwajcarii) do roku 1984 spadła w rankingu na miejsce dwudzieste trzecie.

Nowy rząd zainicjował fundamentalne zmiany w kierunku wolnorynkowym. Rozpoczęto prywatyzację na szeroką skalę wzorowaną na tej przeprowadzonej w Wielkiej Brytanii przez Margaret Thatcher. Najpierw restrukturyzowano i komercjalizowano państwowe firmy, by potem je sprzedawać. Tą drogą sprywatyzowano między innymi State Insurance Office (ubezpieczenia), banki (Bank of New Zealand, Post Office Bank, Rural Banking i Finance Corporation), Telecom Corporation (telekomunikacja), New Zealand Rail (koleje), Air New Zealand (linie lotnicze), huty, stacje radiowe, New Zealand Post (poczta), kopalnie, Petroleum Corporation (petrochemia), Shipping Corporation, Forestry Corporation (gospodarka leśna), lokalne firmy transportu publicznego (New Plymouth Bus Transport, Wellington City Bus Transport), elektrownie. Etatystyczne państwo nowozelandzkie posiadało nawet przedsiębiorstwo hotelarskie (Tourist Hotel Corporation) i wydawnicze (Government Printing Office). Firmy te, w większości monopole, będąc w rękach państwa co roku przynosiły olbrzymie starty finansowe. Po prywatyzacji stały się bardziej efektywne i wydajne a przez to i konkurencyjne, a swoje wysiłki skupiły na prowadzeniu usług a nie na zajmowaniu się polityką. Ich produkty stały się tańsze i lepszej jakości. Dodatkowo państwo nie musiało już do nich dopłacać z budżetu. W latach 1987-99 sprzedano państwowy majątek o wartości 19 mld dolarów nowozelandzkich[2]. Dochody z prywatyzacji przeznaczano w dużej mierze na spłatę zadłużenia publicznego.

Bardzo poprawiła się wydajność sprywatyzowanych lub zrestrukturyzowanych i urynkowionych firm: przynoszący do tej pory wysokie straty sektor górniczy, przy połowie kosztów, które były możliwe po radykalnym zmniejszeniu zatrudnienia, wytwarzał większy produkt; firmy portowe koszty obniżyły również do 50%, a ceny o 20%-50%, Telecom Corporation między 1987 a 1995 rokiem zmniejszyła zatrudnienie o około 65%, a produktywność zwiększyła o 85%, czas oczekiwania na nowy telefon zmniejszył się z sześciu-ośmiu tygodni do jednego dnia; New Zealand Rail zredukowały zatrudnienie z 22 000 osób do zaledwie 4 500, a stawki obniżyły o 50%. Rolnictwo po zlikwidowaniu dotacji stało się dochodowe i rozwinęło eksport. Udział przedsiębiorstw państwowych w tworzeniu PKB spadł z 12% do 5%. Bezpośrednie inwestycje zagraniczne wzrosły w latach 1989-2001 o ponad 400% z 9,7 mld do 49,3 mld dolarów nowozelandzkich.

	1987	1988	1989	1990	1991	1992	1993	1994
CoalCorp	1861	892	806	715	675	679	554	534
Wlectricorp	5739	4154	3876	3690	3730	3096	2861	2835
Forestrycorp	7070	2652	2547	2597	-	-	-	-
NZ Post	12 000	9800	9500	8500	8200	7700	6900	6800
Railways	14 900	12 500	9900	8400	5900	5400	5200	4600
Telecom	24 500	23 931	19 151	17 131	15 066	13 600	12 300	9500
Razem	66 070	53 929	45 780	41 033	33 571	30 475	27 815	24 269

Spadek zatrudnienia w skomercjalizowanych i sprywatyzowanych przedsiębiorstwach nowozelandzkich[3]

Zliberalizowano zagraniczny obrót handlowy: podpisano umowę o wolnym handlu z Australią, zlikwidowano kontyngenty, licencje importowe, gwarancje eksportowe oraz radykalnie obniżono taryfy celne, co również pozytywnie wpłynęło na wydajność i konkurencyjność nowozelandzkich przedsiębiorstw. Skutkiem tego w latach 1987-2003 eksport Nowej Zelandii zwiększył się o 180% z 14,9 mld dolarów nowozelandzkich do 41,8 mld dolarów, a import o 165% z 15,1 mld dolarów do 39,9 mld dolarów[4]. Obecnie na ponad 90% wszystkich importowanych towarów do Nowej Zelandii nie ma żadnych restrykcji administracyjnych.

Wzrost eksportu i importu Nowej Zelandii w latach 1987-2003 (w mld dolarów nowozelandzkich)[5]

Zmniejszono obciążenia fiskalne. Najwyższą stawkę podatku dochodowego od osób fizycznych obniżono z 66% do 33%. Podatek dochodowy od osób prawnych zmniejszono z 45% do 33%. Różnorodne podatki od sprzedaży w wysokości od 0% do 60% zastąpiono w 1986 roku podatkiem VAT z jednolitą niską stawką w wysokości 10% bez jakichkolwiek ulg i odliczeń, aby system był prosty i przejrzysty. „Argumentowaliśmy to tym, że z odliczeń korzystają głównie ludzie bogaci. W Nowej Zelandii wydają oni dwa razy więcej na jedzenie niż ludzie o niskich dochodach i prawie 8 razy więcej na ubrania”[6] – twierdził Roger Douglas, odpierając lewicowe argumenty za tym, by bogaci płacili wyższe podatki. Okazuje się bowiem, że przy podatku liniowym więcej zarabiający również odprowadzają wyższe podatki.

Zmniejszono liczbą urzędników z 88 000 w 1984 roku do 34 000 w 1994 roku[7]. Zlikwidowano lub zmniejszono wiele departamentów rządowych. Ministerstwo Transportu, które przed reformami zajmowało się kolejami, portami, liniami lotniczymi zmniejszyło zatrudnienie z 5,6 tys. osób do 53 pracowników, „administracja lasów państwowych „schudła” z 17 tys. osób do 17”[8]. Kiedy szefem ministerstwa infrastruktury został Maurice McTigue „miało ono w całym kraju 28 tys. pracowników; gdy zakończył działalność ministerstwa, był już jego ostatnim pracownikiem”[9].

Zreformowano finanse publiczne poprzez zmniejszenie dochodów i wydatków budżetowych. Zlikwidowano bezpośrednie i pośrednie dotacje i subwencje dla przemysłu i do rolnictwa, a „udział sektora publicznego w PKB zmniejszył się z 44 proc. do 27 proc.”[10]. Wysoki deficyt budżetowy z połowy lat 80. zamienił się w nadwyżkę budżetową, po raz pierwszy w 1994 roku w wysokości 755 mln dolarów nowozelandzkich, w 1995 roku – 2,7 mld dolarów, w 1996 roku – 3,3 mld dolarów, a w 2002 roku niecałe 2 mld dolarów nowozelandzkich[11]. W 2005 roku nadwyżka budżetowa Nowej Zelandii osiągnęła godny pozazdroszczenia poziom – ponad 5 mld USD. Zadłużenie zagraniczne Nowej Zelandii zmniejszyło się z ponad 40% PKB w 1987 roku do około 5% w 1997 roku[12]. Natomiast dług publiczny zmniejszono z 63% do 17% PKB[13].

Zliberalizowano prawo pracy. W 1991 roku zlikwidowano obowiązkową przynależność do związków zawodowych, ukrócono prawo do strajku, umowy o pracę zrównano z umowami cywilnymi. Zarówno związki zawodowe jak i organizacje pracodawców nie mają żadnych przywilejów, ani specjalnych praw i działają na prawach stowarzyszeń.

Reforma systemu opieki społecznej spowodowała zmniejszenie się kręgu beneficjantów, do których była ona adresowana. Roger Douglas twierdzi: „Nie ma darmowego obiadu. Za przywilej faworyzowanych grup musi zapłacić reszta społeczeństwa”[14]. Uważa on, że najlepiej powinno się całkowicie zlikwidować system państwa opiekuńczego (edukacja, służba zdrowia, ubezpieczenia) i wprowadzić rynkowe relacje między usługodawcą a usługobiorcą oraz wolny wybór; niestety nie udało się Douglasowi tego zrealizować podczas jego krótkiej kadencji.

Zderegulowano, sterowany do tej pory przez państwo, system finansowy. W 1985 roku wprowadzono płynny rynkowy kurs wymiany dolara nowozelandzkiego, zlikwidowano kontrolę państwa nad systemem bankowym, poziomem oprocentowania, transakcjami wymiany międzynarodowej. Zaprzestano jakichkolwiek interwencji na rynku finansowym w celu utrzymania kursu walutowego, a jednocześnie prowadzono politykę antyinflacyjną poprzez niezależny bank centralny. Inflacja z 18,2% w 1986 roku spadła do 0,9% w 1992 roku[15]. W 2003 roku wyniosła 0,5%.

Bezrobocie początkowo wzrosło i w 1992 roku wyniosło 11%, co wiązało się ze zwolnieniami w prywatyzowanych przedsiębiorstwach oraz odchudzeniem administracji państwowej. Jednak prorynkowe reformy spowodowały, że rozwój gospodarczy (w grudniu 1994 roku wyniósł 6,2% PKB) stworzył wiele nowych miejsc pracy i poziom bezrobocia szybko spadł do poziomu 6-7%, a we wrześniu 2005 roku do 3,4%.

Rogernomika dała teoretyczną podstawę dla nowej utworzonej w 1995 roku przez Rogera Douglasa liberalnej Partii Konsumentów i Podatników – odpowiednika polskiej Unii Polityki Realnej. Z kolei nowozelandzcy socjaliści mówili o zdradzie przez Partię Pracy ideałów robotniczych. Aktualna sytuacja polityczna w Nowej Zelandii wygląda w ten sposób, że od kilku lat znowu rządzi lewicowa Partia Pracy, która neguje wolnorynkowe reformy swoich poprzedników, jednak utrzymuje status quo, w niewielkim tylko stopniu rozbudowując rozwiązania socjalne. Wygrała ona także ostatnie wybory parlamentarne we wrześniu 2005 roku, uzyskując 41% poparcia i 50 miejsc (2 mniej niż dotychczas posiadała). Na drugim miejscu uplasowała się konserwatywna Partia Narodowa, zdobywając 39% głosów i 48 miejsc w parlamencie (21 więcej niż miała). Trzecie miejsce uzyskała antyimigracyjna partia Najpierw Nowa Zelandia (6% poparcia). Partia Podatników i Konsumentów uzyskując 1,5% poparcie, zmniejszyła liczbę posłów z 9 do 2.

* Niniejszy artykuł jest fragmentem książki pt. Prawicowa koncepcja państwa – doktryna i praktyka.

---

[1] National Policy-Makers’ Experience: New Zealand: http://www.rogerdouglas.org.nz

[2] Obecnie 1 dolar nowozelandzki ma wartość 0,6 dolara USA.

[3] Silverstone B., Bollard A., Lattimore R., A Study of Economic Reform. The Case of New Zealand, Amsterdam 1996, s. 403.

[4] http://www.stats.govt.nz

[5] Tamże.

[6] Politics of successful structural reform: http://www.rogerdouglas.org.nz

[7] Evaluation Criteria of Successful Economic Reform: http://www.rogerdouglas.org.nz

[8] Winiecki J., Chcemy do Nowej Zelandii, „Wprost” 2004, nr 30, s. 45.

[9] Tamże.

[10] Tamże.

[11] http://www.stats.govt.nz

[12] Economic commentary: http://www.stats.govt.nz

[13] Winiecki J., Chcemy do Nowej Zelandii, „Wprost” 2004, nr 30, s. 45.

[14] Politics of successful structural reform: http://www.rogerdouglas.org.nz

[15] The Role and Functions of New Zealand Government w: http://www.planetpapers.com/Assets/3441.php